حوادث هوایی
کتابی به نام AVIATION DIASTER را خواندم که مطالب تمام سوانح هواپیماهای مسافر بری جهان را از سال 1950 تا فورییه 1996 را در بر می گیرد. یکی از دوستان می پرسید که آیا پس از خواندن این کتاب جرات می کنی سوار هواپیا بشوی ؟ پاسخ من این بود که هواپیما مطمئن ترین وسیله مسافرت در روی کره زمین است. به علاوه این روز ها در بعضی از کارها مسافرت هوایی اجباری است اگر بخواهیم یک مسافرت کاری سه روزه به اروپا را با کشتی طی کنیم چند ماه به طول خواهد انجامید و تا آن موقع احتمالا از شرکت اخراج خواهم شد.مقاله ای که در زیر می خوانید خلاصه ای از این کتاب 240 صفحه ای می باشد .منظور از تهیه خلاصه این کتاب ترساندن خوانندگان از مسافرت هوایی نیست بلکه آشنایی بیشتر با این مسائل می باشد .شایان ذکر است که از سال 1950 تا به امروز صنعت هواپیمایی به پیشرفت های شایانی نائل شده و نوع سقوط ها نیز از آن زمان تا به امروز فرق کرده است.
خبط خلبان یا اشکال هواپیما
اگر بتوان در میان لابه لای خطوط این کتاب یک نتیجه گیری کلی از علت سقوط ها کرد باید گفت که اکثر سقوط ها به علت مخلوطی از عیوب هواپیما و خبط خلبان به وجود می آید.البته بعضی فقط به خاطر هواپیما و بعضی فقط به خاطر خبط خلبان می باشد . اجازه بدهید تا نمونه ای از هر انواع سقوط را برسی کنیم :
1_ عملیات تروریستی : تا به حال شاید بیش از بیست هواپیما مسافر بری به خاطر عملیات تروریستی منهدم شده اند . از بوئینگ 747 ایرایرلند تا بوئینگ 747
پان آمریکن که پس از انفجار در روی شهر لاکربی استکاتلند سقوط کرد اولین خرابکاری به خاطره بیمه عمر صورت گرفت.
2_ عملیات تروریستی کشور ها : مانند انهدام بوئینگ 747 شرکت هواپیمایی کره توسط نیروی هوایی شوروی سابق انهدام ارباس خطوط هوایی ایران توسط نیروی دریایی آمریکا انهدام بوئینگ 727 لیبی توسط نیروی هوایی اسرائیل و انهدام IL_76 مسافربری عراق توسط نیروی آزادی بخش کویت.
3_ حمل بار های آتش زا این اتفاق در چند مورد در پرواز های حج توسط مسافرانی که چراغ نفتی یا گازی خود را به همراه بار تحویل مسئول داده بودند اتفاق افتاده است.در آخرین مورد از این موارد که در فلوریدا اتفاق افتاد یک بوئینگ 737 که حامل کپسول های اکسیژن بود دوچار آتش سوزی شد و یک خانواده ایرانی نیز در این حادثه در میان مسافران کشته شده هواپیما بودند.
4_ یخ زدن بال ها و فرامین هواپیما : در یکی از بارزترین این مثال ها بوئینگ 737 شرکت ایرفلوریدا به علت انتظار زیاد قبل از بلند شدن و یخ زدن برف بر روی بال ها یش حالت آیرودینامیک خود را از دست داد و بلا فاصله بعد از بلند شدن از فرودگاه نشنال واشنگتن به داخل رودخانه پوتوماک سقوط کرد.( فیلم و مستند مربوط در صدا و سیما پخش شده)
5_ مکالمه اشتباه بین برج مراقبت و خلبان هواپیما : تعدادهواپیماهایی که به این علت سقوط کرده اند از تعداد انگشتان دست و پا متجاوز است.بیشترین تعداد کشته هنوز متعلق به این نوع اشتباه می باشد و این هنگامی است که خلبان 747 KLM فکر کرده که اجازه بلند شدن را از برج گرفته و در هوای مه گرفته شروع به سرعت گرفتن کرد تا هنگامی که بوئینگ 747 پان آمریکن را در حالت عرضی در مقابل خود دید . نتیجه این حادثه 580 نفر کشته بود .(فیلم مستند در صدا و سیمای ایران پخش شده)
6_تعمیر اشتباه: مهمترین مثال این گروه که دارای رکورد بیشترین کشته در سقوط یک هواپیما می باشد متعلق به بوئینگ 747 شرکت هواپیمایی ژاپن می باشد که تعمیر غلط قسمت عقب هواپیما پس از یک نشتن بد باعث شد در یک پرواز با 524 مسافر بر اثر فشار داخل هواپیما قسمت تعمیر شده کنده شد و به فرامین هیدرولیک هواپیما صدمه بزند. از لحظه این حادثه تا 20 دقیقه بعد خلبان فقط با کم و زیاد کردن قدرت هواپیما توانست هواپیما را در هوا نگهدارد و سپس با کوه برخورد نمود. 520 نفر در این حادثه کشته شدند. (توضیح : 520 نفر فکر کنم عده ای جان سالم به در برده اند. مستند مربوط در شبکه چهار سیما چخش شده که بسیار جالب بود)
7_ نگهداری اشتباه : به جای اینکه باد چرخ ها در حدود 185 PSI تنظیم شود مکانیک اشتباه کرد و آن را در حد 165 تنظیم می کند. هنگام بلند شدن هواپیما یک لاستیک می ترکد و دوچار آتش سوزی می شود.خلبان ناآگاه از این جریان چرخ ها را جمع می کند. حالا آتش در داخل بال است و لحظاتی بعد هواپیما را منهدم می کند تکنسین هواپیما که متوجه اشتباه خود شده بود پس از سقوط دفاتر نگهداری هواپیما را دستکاری کرده و مورد 165 را تبدیل به 185 مینامید.یک سال بعد در لابراتواری در کانادا تقلب وی کشف می شود و علت سقوط هواپیما مشخص می گردد.این اتفاق در عربستان صعودی به وقوع پیوست.
8_ آتش سیگار : تعداد سقوط ها به علت بقایای سیگار خاموش نشده در حدود انگشتان دست می باشد برای من همیشه این مسعله عجیب بود که چرا در جایی که در پمپ بنزین جایی که شما نباید سیگار بکشید چگونه در هواپیما می شد سیگار کشید. اکنون بسیاری از کشور های جهان به علت مسئله سرطان زایی سیگار این امر ممنوع کرده اند.
9_ تصادف در آسمان : تصادف هوایی را می توان به سه دسته تقسیم کرد . تصادف هواپیمای مسافر بری با هواپیمای مسافربری که از این نمونه در حدود ده مثال وجود دارد و اولین آ« در دره گرندکانیون در آمریکا در سال 1956 بین یک لایکهید 1049 سوپر کانستیلشن TWA و یک دی سی _7 یونایتد اتفاق افتاد که برای اولین بار بیش از 100 نفر کشته شدند . حالت دوم بین هواپیمای مسافر بری و هواپیمای شخصی کوچک می باشد. که از آن هم چند مورد و چند مثال وجود دارد و حالت سوم بین هواپیمای مسافربری و هواپیمای نظامی که آخرین آن در ایران بین TU_154M ایران ایرتور و SU_24 نیروی هوایی ارتش اتفاق افتاد که آن هواپیمای سوخوی دم هواپیمای مسافربری را در ارتفاع 400 متری زمین قطع کرد و تمامی 132 سرنشین هواپیمای هواپیمای مسافربری و دو خلبان نظامی کشته شدند.
10_نقص فنی هواپیما : این نوع به خصوص در سال های 50 و 60 بسیار متداول بود و شامل کنده شدن ناگهانی بال به خاطر لرزش موتور ملخی یا شکسته شدن ملخ و غیره بود.کنده شدن یک موتور هواپیمای دی سی 10 در شیکاگو در سال 1979 از سری نقص هایی بود که خلبان نمی توانست از حادثه جلوگیری نماید.
11_ خبط خلبان : متداولترین نوع سقوط به خاطر خبط خلبان می باشد. اگر اینجناب مسئول اداره FFA آمریکا یا ICAO بودم خواندن کتاب AVIATION DISASTER و یا یگی از کتاب های مشابه را برای تمام خلبانان مسافربری دنیا اخباری می نمودم.پس از دیدن انواع و اقسام سقوط ها می بیند که بیش از نیمی از این سقوط ها هرگز نباید اتفاق می افتاد و فقط به کمی دقت و حواس جمع احتیاج داشت. در بسیاری از این نوع سقوط ها خلبان و کمک خلبان چک قبل از پرواز را یا کامل انجام نداده اند یا اصلا انجام نداده اند و در نتیجه متوجه اشکالات احتمالی نشده اند . در بسیاری از اینها کمک خلبان متوجه اشتباه خلبان شده ولی به خاطر درجه پایینتر یا خجالت کشیده که مسئلهرا به خلبان گوشزد کند و یا اگر گفته خلبان به حرفش گوش نکرده. این مسئله در فرهنگ شرقی بیشتر وجود دارد و در آمریکا کمتر اتفاق افتاده است زیرا در آمریکامردم احترام زیاری برای حالت رئیس و مرئوسی ندارند و حرف خود را به رئیس جمهور نیز می زنند کاپیتان هواپیما که جای خود را دارد.
مکالمات بی جا در هنگام پرواز و عدم توجه به دستگاه های نشاندهنده نیز باعث سقوط های بی شماری شده است.هواپیما دارد به سرعت پایین می رود و خلبان و کمک خلبان حتی به ازتفاع سنج خود نیز توجه ندارند و به علت تاریکی شب زمین را نمی بینند.حتی وقتی که دستگاه GROUND PROXIMITY به آنها می گوید که در حال برخورد با زمین هستند به جای یک اقدام فوری برای صعود مجدد اول می خواهند مطمئن شوند که این دستگاه درست کار می کند و در همین حال 5 تا 10 ثانیه حیاتی را از دست داده و چند ثانیه بعد به کوه برخورد می کند.
بسیاری از سقوط ها آن قدر بیمورد بوده که مطمئنا خلبان و کمک خلبان در بهشت یا جهنم از عمل احمقانه خود پشیمان می شوند مانند موارد بیشماری که خلبان و کمک خلبان فراموش کرده اند که فرامین هواپیما قبل پرواز تنظیم نماید و مثلا فلاپ ها را باز کرده و آنها را در درجه معینی قرار بدهد و در نتیجه پی از بلند شدن هواپیما استال کرده و سپس به زمین برخورد کرده است.
12_بارگیری زیاد : در تاجیکستان گروهی مخالف دولت با گزاشتن لوله هفت تیر به سر خلبان از وی خواستند بسیار بیشتر از ظرفیت هواپیما مسافر سوار کند . وزن هواپیما 3000 کیلوگرم بیشتر از بار مجاز بود و هیچ گاه نتوانست از زمین بلند شود و در انتهای باند پس از برخورد با ساختمانی منفجر شد.
سقوط یک دی سی 8 شرکت ARROW AIR که مشغول حمل سربازان آمریکایی از خاورمیانه به آمریکا بود و باعث کشته شدن 256 سرنشین شد به احتمال زیاد به علت بار زیاد و وزن تجهیزات سربازان بوده است. هنگامی که همه مسافران هواپیما با پارتی بازی یا رشوه به جای 20کیلو 80کیلو بار را به داخل هواپیما می فرستند که در اوراق اصلی هم اعلام نمی شود ممکن است که سفارش گور خود را داده باشند.
13_ بالانس نبودن وزن هواپیما : تعداد اندکی از سقوط ها به علت بالانس نبودن هواپیما یا در هنگام شروع پرواز و یا بعد از پرواز به علت جابه جایی بارها رخ داده است.
14_خودکشی : چند مورد سقوط به علت سقوط به علت خود کشی خلبان کمک خلبان یا مسافری که قصد کشتن خود را داشته روی داده است.گفته می شود که سقوط بوئینگ 737 سیلک ایر متعلق به سنگاپور که در اندونزی اتفاق افتاد به علت خودکشی خلبان بوده است و نشانه هایی از آن نیز وجود دارد.خلبان حتی جعبه سیاه را پنج دقیقه قبل از شیرجه خودکشی قطع می نماید که رد پایی از خودکشی خود باقی نگذارد.
15_ اشکالات زنجیره ای : چند اشکال فنی و خبط خلبان مجموعا باعث سقوط هاپیما می شود.بهترین مثال سقوط لاکهید L_1011 شرکت ایسترن ایرلاین می باشد.هنگام فرود در فرودگاه میامی چراغ سبزی که نشان می دهد چرخ جلوی هواپیما باز و قفل می باشد روشن نمی شود.خلبان به کمک خلبان دستور می دهد که هواپیما را روی اتوپایلوت بگذارد و خلبان دوم را به زیر کابین می فرستد که باز شدن چرخ جلو را چک نماید.در همین هنگام خلبان و کمک خلبان احتمالا به علت برخورد دستشان هواپیما از روی اتوپایلوت خارج می شود و در تاریکی شب به آرامی رو به پایین می رود.مامور برج که متوجه این امر می شود از آنها می پرسد که آیا همه چیز تحت کنترل است (به جای اینکه چرا ارتفاعتان کم شده) آنها که از هیچ چیز خبر ندارند می گویند بله.
در ثانیه های آخر ناگهان خدمه متوجه کم شدن ارتفاع می شوند و کمک خلبان می گوید مثل اینکه ما ارتفاع کم کرده ایم و کاپیتان می گوید چی ؟ کمک خلبان می پرسد که آیا ما هنوز در ارتفاع مجاز 2000 پایی هستیم و کاپیتان می گوید هی!!!! چه اتفاقی دارد می افتد ؟ 103 نفر از مسافران جان خود را در مرداب های فلوریدا در این حادثه احمقانه از دست دادند.
16_مرگ خلبان : آخرین و یکی از عجیبترین انواع سقوط که حداقل دو بار در جهان اتفاق افتاده است مرگ خلبان در حال پرواز بوده در یکی از این دو مورد خلبان توانسته بود به مدت 11 سال مرض قلبی خود را از مسئولین هواپیمایی پنهان دارد تا اینکه در آخرین پرواز هنگام چرخش آخر قبل از نشستن خلبان دوچاره حمله قلبی قوی شده و در جا فوت می کند و قبل از اینکه کمک خلبان به خود بیاید هواپیما سقوط کرده بود.(این موضوع باعث تغییر قوانین در آمریکا شد که گزارش صحت سلامت باید توسط پزشک مستقیم به اداره فدرال هواپیمایی ارسال گردد تا خلبان نتواند در آن دست ببرد).
اگر چه همیشه سقوط ها همیشه بد می باشند ولی گاه باعث خوشبختی آنها که جان سالم به در برده اند می شود.سال های سال پیش در ایران یکی از آشنایان تعریف می کرد که صاحب میلیونر یک کارخانه بیسکویت سازی در واقع وضع مالی خوبی در جوانی نداشته و به زور خود را به آمریکا می رساند تا درس بخواند . در یک پرواز داخلی در 1959 توسط آمریکن ایرلاین هواپیمای لاکهید الکترای 188 چهار موتوره دچاره سانحه شد د و در رودخانه ایست ریور سقوط می کند .65 نفر و چند نفر منجمله این آقای ایرانی زنده می ماند. شرکت بیمه یکصد هزار دلار بابت این حادثه به وی می پردازد و وی نیز پول را به ایران می آورد و با آن کارخانه باز می کند.
این داستان همیشه به نظر من افسانه می آمد تا اینکه داستان سقوط هواپیما را در این کتاب خواندم و تمام جزییات آن با داستان وفق می کرد.از نام مسافران و ملیت آنها چیزی در این کتاب گفته نمیشود.
در پایان باید گفت که پرواز با خلبان خوب و یا بد می تواند گاه فرق بین مرگ و زندگی باشد.مسافرانی که اخیرا زنده از هواپیمای جت فوکری که در بیابان های اصفهان به زمین نشست خارج شدند می توانند شهادت بدهند که خلبان چگونه جان آنها را از مرگ حتمی نجات داده است.
301 نفر مسافر و خدمه هواپیمای سه موتوره L_1011 شرکت هواپیمایی سعودی از بهشت و جهنم می توانند شهادت بدهند که باوجود دود و آتش در داخل هواپیما خلبان توانست هواپیما را به زمین بنشاند ولی به جای ترمز فوری و باز کردن درها و
سرسره های نجات وی هواپیما را به طرف ساختمان فرودگاه هدایت کرد و همین سه دقیقه تاخیر باعث آتش گرفتن کامل هواپیما و مرگ همه منجمله خدمه پروازی شد.
اگر آدم خوش شانسی باشید در هنگام حادثه یا سوار هواپیمای خلبان ایرانی خودمان که در بیابان های اصفهان هواپیمای جت را سالم به زمین نشاند خواهید بود و یا با کاپیتان یونایتد ارلاینز که در 19 ژوییه 1989 پس از اینکه موتور عقب هواپیما سه موتور دی سی_10 در روی هوا متلاشی شده و سیستم هیدرولیک را از بین برده توانست فقط با استفاده از موتور چپ و راست و افزودن یا تقلیل قدرت موتور هواپیما را به فرودگاه سیوسیتی آیوا ببرد و به ماموران امداد وقت کافی بدهد که بتوانند در اطراف باند مستقر شوند. در هنگام پایین آمدن هواپیما ناگهان یک بال به طرف زمین متمایل شد که به علت کار نکردن شهپرها خلبان نتوانست آن را به موقع صاف نامید و هواپیما معلق زنان به زمین خوره و آتش گرفت.
اگر چه 112 نفر از جمله یک خلبان ایرانی به نام فرهاد که جزو مسافران بود در این حادثه کشته شدند ولی 184 خدمه و مسافر از جمله خلبانان هواپیما از این حادثه جان سالم به در بردند.تمام متخصصین تاکید کردند که خلبانان مهارتی بیش از اندازه نشان داده اند والا همه مسافران باید کشته می شدند.یک سوم مسافران به علت تنفس دود کشته شدند.
این مقاله به تمام خلبانان شجاع که تمام سعی خود را در رساندن سالم مسافرین به مقصد می نماید تقدیم می شود.خلبانانی که دستور العملهایی که پروازی را مو به مو اجرا کرده و هواپیما و پرواز را به شوخی نمی گیرند.خلبانانی که در تمام طول پرواز ششدانگ حواسشان به درجات هواپیما و اطراف هواپیما متمرکز است .خلبانانی که با مهارت خود کمبودهای هواپیما را جبران می کنند.آنهایی که مطمئن می شوند که مکالمات برج را درست شنیده و آن را مو به مو اجرا می کنند.همچننین تکنسینهایی که در تعمیر و نگهداری هواپیما کمال دقت را می نمایند.
این خلبانان معمولا آنهایی هستند که سالم به سن بازنشستگی می رسند و میتوانند اثبات کنند که هواپیما وسیله خطر ناکی نیست و این روز ها از این خلبانان در جهان کم نیست.
می گویند : خلبان شجاع وجود دارد و خلبان پیر نیز وجود دارد ولی خلبان پیر و شجاع وجود ندارد!!
پایان
نقل از مجله ماشین مرداد 1377
نوشته : فرهاد کاشانی
در سال 1970 مديرعامل هما به دليل موفقيت چشمگيرش در اداره و كنترل ايران اير، به رياست سازمان بين المللي شركت هاي هوانوردي موسوم به ياتا (IATA) برگزيده شد.